Hàn the là gì – Borax là gì, tại sao lại bị cấm sử dụng trong ngành sản xuất thực phẩm.

1. Tên gọi chính thức theo khoa học và tên thường gọi trong dân gian Việt Nam

Hàn the hay còn gọi là Borax, và một số tên gọi khác là một hợp chất hóa học thuộc nhóm các muối borat của natri, công thức hóa học chung thường gặp là Natri Tetraborat (Na₂B₄O₇), có thể tồn tại ở dạng khan hoặc ngậm nước (pentahydrat, decahydrat).

Tên gọi: Borax, hàn the, sodium tetraborate, bột borax.

• Công thức: Na₂B₄O 7 (dạng khan), Na₂B₄O 7·5H₂O (pentahydrat), Na₂B₄O7·10H₂O (decahydrat).
• Phân loại: Hợp chất vô cơ, muối borat của natri.
• Tên khoa học: Sodium borate / Sodium tetraborate.
• Tên tiếng Anh:
• Tên gọi dân gian tại Việt Nam: Hàn the, hàn the phi, muối hàn.

Trong đời sống hàng ngày tại Việt Nam, từ “hàn the” thường được hiểu chung cho borax, dù về mặt hóa học có nhiều dạng borat khác nhau.

2. Lịch sử phát hiện – công thức hóa học và quá trình đưa vào sử dụng

Borax là một hợp chất tự nhiên, được tìm thấy trong các mỏ khoáng tại Tây Tạng, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, Hoa Kỳ… từ hàng nghìn năm trước.

• Thời cổ đại: Borax được sử dụng trong luyện kim, làm thủy tinh và bảo quản vật liệu.
• Thế kỷ 18–19: Borax được nghiên cứu đầy đủ hơn về cấu trúc hóa học, chính thức gọi là sodium borate.
• Thế kỷ 20: Borax được sản xuất công nghiệp với quy mô lớn, ứng dụng rộng rãi trong nhiều ngành kỹ thuật.

Nhờ khả năng chịu nhiệt, làm sạch, ổn định cấu trúc, borax từng được sử dụng trong rất nhiều lĩnh vực – bao gồm cả thực phẩm, trước khi các nghiên cứu y học chỉ ra tác hại của nó.

3. Những lĩnh vực công nghiệp thường sử dụng borat

Hiện nay, borat vẫn là một hóa chất quan trọng trong công nghiệp, nhưng không dùng trong thực phẩm.

Các lĩnh vực sử dụng hợp pháp

Luyện kim – cơ khí: Chất trợ hàn (flux), giúp kim loại nóng chảy đều, hạn chế oxy hóa.

Công nghiệp thủy tinh – gốm sứ: Tăng độ bền nhiệt, độ trong của kính.

Chất tẩy rửa công nghiệp: Thành phần trong bột giặt, chất làm sạch kim loại.

Sản xuất vật liệu cách nhiệt, sơn, men: Ổn định cấu trúc hóa học.

Nông nghiệp (hạn chế, có kiểm soát): Vi lượng boron cho cây trồng (liều cực thấp).

Đặc điểm chung: Tất cả các ứng dụng này không liên quan đến việc ăn uống hàng ngày.

4. Vì sao hàn the là chất nguy hiểm đối với sức khỏe con người?

Các nghiên cứu y học đã chỉ ra rằng:

• Hàn the (borax) không được cơ thể chuyển hóa hay bẻ gãy thành chất có lợi.
• Khi xâm nhập, nó vẫn tồn tại ở dạng hàn the – borat, được cơ thể đào thải chậm và không hoàn toàn, dễ tích lũy trong cơ thể, gây nguy cơ ngộ độc mạn tính theo thời gian và lượng tồn dư.

Tác hại chính của hàn the:

• Gây ngộ độc cấp và mạn tính nếu tích lũy lâu dài.
• Ảnh hưởng hệ tiêu hóa: buồn nôn, tiêu chảy, đau bụng.
• Tổn thương gan và thận do tích lũy tại gan và thận.
• Borax ảnh hưởng đến hệ thần kinh do làm rối loạn cân bằng ion – yếu tố nền tảng của dẫn truyền thần kinh.
• Ảnh hưởng sinh sản: giảm khả năng sinh sản, nguy cơ dị tật thai nhi.

Đặc biệt nguy hiểm ở:

• Trẻ em
• Phụ nữ mang thai
• Người có bệnh gan, thận

Borax không bị đào thải nhanh, mà tích lũy dần trong cơ thể, khiến nguy cơ tăng theo thời gian.

5. Việc lạm dụng hàn the trong sản xuất thực phẩm tại Việt Nam

Tại Việt Nam, trong một thời gian dài, hàn the từng bị lạm dụng trái phép trong sản xuất thực phẩm vì các lý do:

• Tạo độ dai, giòn, trắng cho thực phẩm.
• Kéo dài thời gian bảo quản thuận tiện cho việc trưng bày, và lợi nhuận.
• Hàn the là một loại hóa chất có giá rẻ, dễ mua (trước đây).

Thực phẩm từng bị phát hiện có hàn the:

• Giò chả, chả lụa.
• Bún, bánh phở, bánh cuốn.
• Nem chua, bánh đúc, bánh lọc.

Mặc dù hiện nay hàn the đã bị cấm hoàn toàn trong sản xuất thực phẩm, nhưng nguy cơ sử dụng lén lút vì do lợi nhuận vẫn còn tồn tại ở các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, không được kiểm soát.

6. Hệ lụy cho sức khỏe cộng đồng

Việc sử dụng hàn the trong thực phẩm không gây hậu quả ngay lập tức, nhưng để lại hệ lụy nghiêm trọng lâu dài:

• Gia tăng số lượng bệnh nhân mắc các bệnh gan – thận mạn tính.
• Nguy cơ ung thư gia tăng trong cộng đồng do tích lũy độc chất.
• Ảnh hưởng thế hệ sau thông qua sức khỏe sinh sản,
• Mất niềm tin vào an toàn thực phẩm.

Điều nguy hiểm nhất là người tiêu dùng không thể nhận biết bằng mắt thường nếu thực phẩm có chứa chất hàn the.

7. Kết luận

Hàn the (borat) là một hóa chất có nhiều giá trị trong sản xuất công nghiệp, nhưng tuyệt đối không an toàn cho thực phẩm, và nguy hại đối với sức khỏe của con người. Việc cấm sử dụng hàn the trong sản xuất thực phẩm là đúng đắn và cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Với người tiêu dùng:

Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần phải:

• Ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng.
• Tránh các sản phẩm quá dai, quá giòn bất thường.
• Ủng hộ cơ sở sản xuất sạch, minh bạch.
• Cùng với chính quyền cần có ý thức tuyên truyền và nêu cao ý thức về an toàn thực phẩm, đặc biệt là phòng chống việc sử dụng borax trong thực phẩm.

Góc Nhỏ Sài Gòn biên tập.